direct naar inhoud van 3.3 Cultuurhistorie en archeologie
Plan: Buitengebied Hof van Twente
Status: ontwerp
Plantype: bestemmingsplan
IMRO-idn: NL.IMRO.1735.HVTBuitengebied-OP10

3.3 Cultuurhistorie en archeologie

3.3.1 Algemeen

De gemeente Hof van Twente beschikt over tal van cultuurhistorische waarden van hoge kwaliteit. De cultuurhistorische waarden omvatten de ruimtelijke kwaliteit van het landschap met oude veldontginningen, oud bouwland en historische esbebouwing, de monumenten, waaronder boerderijen, kerken en huizen, en het rijke bodemarchief (het archeologisch erfgoed).

afbeelding "i_NL.IMRO.1735.HVTBuitengebied-OP10_0013.jpg"

Monumenten, buitenplaatsen en dorpsgezichten in Hof van Twente (bron: welstandsnota 2007)

Het begrip cultuurhistorische waarden kan worden uitgelegd als 'het samenspel van historische landschappen, historisch geografische elementen en structuren, cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en bouwwerken en archeologische vindplaatsen die iets vertellen over het verleden'. Cultuurhistorie uit zich daarmee direct in het landschapsbeeld. Het zit verweven in de eigenheid van een gebied.

3.3.2 Cultuurhistorische bebouwing

De mate waarin cultuurhistorische structuren nog herkenbaar zijn in het huidige landschap geeft een cultuurhistorische waarde aan een gebied. In het buitengebied van Hof van Twente zijn meerdere landschapstypen onderscheiden met elk hun eigen karaktereigenschappen. Binnen de bestemmingen met betrekking tot het agrarisch gebied wordt hier aandacht aan besteed.

Fysiek komt de cultuurhistorie tevens tot uitdrukking in de bebouwde omgeving. Een belangrijke kwaliteit in het buitengebied wordt gevormd door panden en elementen met cultuurhistorische waarde, waaronder landgoederen en historische buitenplaatsen. Monumenten worden beschermd in het kader van de Monumentenwet 1988 en via de gemeentelijke monumentenverordening.

Erven

Binnen het Twentse landschap zijn de oude agrarische erven vooral terug te vinden langs de kampen en essen: de hoger gelegen delen van het landschap, waar zich de akkers bevonden. Deze oude Twentse erven hebben een aantal specifieke kenmerken. Er is sprake van een besloten voorkant met moes- en/of siertuin, omzoomd door hagen (meidoorn of beuk) en een open achterzijde, die naar de weg gekeerd is. Bij de erven is een boomgaard aanwezig, evenals houtwallen en solitaire bomen zoals walnoot en linde. De verharding van het erf bestaat vaak uit veldkeien of klinkers en er is meestal geen sprake van een duidelijke begrenzing van het erf. De erven staan in groepen bij elkaar en lopen in elkaar over.

De karakteristieke erven zoals deze binnen de jonge ontginningen van het Twentse landschap te vinden zijn, hebben andere kenmerken. Ze zijn geïsoleerd van elkaar, als eilandjes, gelegen langs de wegen en zijn met hun voorzijde naar de weg gekeerd. De bebouwing en beplantingen staan haaks of parallel ten opzichte van elkaar. Er is sprake van duidelijke, vaak rechthoekige erfbegrenzing en strak geordende beplanting.

Bebouwing

In de gemeente Hof van Twente bevinden zich veel karakteristieke panden. De gemeente telt 140 Rijksmonumenten. Vooral de historische buitenplaatsen, met een landhuis, omliggend terrein en de daarin gelegen gebouwen, zijn hieronder rijk vertegenwoordigd. Het betreft Twickel, Weldam, Wegdam, Nijenhuis, Westerflier, Warmelo en Beckenhagen.

De als karakteristiek aan te duiden panden zijn gebouwen met een typisch Twentse bouwstijl of bebouwing die deel uitmaakt van een beeldbepalend ensemble, dan wel bebouwing die door de welstandscommissie of de ervenconsulent van het Oversticht als zodanig kan worden aangemerkt.

De meeste karakteristieke panden betreffen oude boerderijen. In de gemeente staan grofweg twee verschillende typen boerderijen, die zich vooral onderscheiden in hun hoofdvorm.

In de kampen en onderaan de essen komen de in Twente gebruikelijke hallenhuizen voor. Er is sprake van één hoofdvorm waarin woonhuis en stal zijn ondergebracht. De kappen van de boerderijen zijn meestal laag en bedekt met rode pannen, soms is het bovenste deel van de kap met riet bedekt. Ook zijn er boerderijen die een lichte knik in het dak hebben; het onderste deel van het dak is halverwege als het ware aan beide zijden een beetje opgetild. Naast de oude boerderij staan veelal losse schuren en stallen op het erf. Bij elkaar vormen de gebouwen een ensemble. Een aantal boerderijen en schuren hebben een dakoverstek. Aan de kopgevel steekt het wolfseind ongeveer een meter uit.

In het westen van de gemeente komt het rivierdwarshuis veel voor, een type boerderij dat is afgeleid van het hallenhuis. Hier is het woongedeelte dwars op de stal geplaatst, waardoor een T-vormige plattegrond is ontstaan. De rivierdwarshuizen kennen veelal een verfijnde architectuur, met bijzondere metselverbanden met rollagen en sluitstenen, hoge ramen met fraaie kozijnen en omtimmerde goten.

afbeelding "i_NL.IMRO.1735.HVTBuitengebied-OP10_0014.jpg"

Hallenhuis (bron: welstandsnota 2007)

afbeelding "i_NL.IMRO.1735.HVTBuitengebied-OP10_0015.jpg"

Rivierdwarshuis (bron: welstandnota 2007)

3.3.3 Archeologie

Naast gebouwde cultuurhistorische waarden zijn er in de bodem nog veel aanwijzingen uit het verleden aanwezig. In beleidsmatige zin hebben de archeologische waarden de afgelopen jaren meer aandacht gekregen. Dit heeft onder andere geresulteerd in internationale verdragen over het behoud van bodemschatten, zoals het Verdrag van Valetta.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft reeds bekende archeologische monumenten aangewezen, die zijn vermeld op de Archeologische Monumentenkaart (AMK).

De opgestelde archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente geeft inzicht in de bekende en te verwachten archeologische waarden binnen de gemeente. Aan deze waarden wordt een advies gekoppeld voor het te voeren beleid.

De gemeenteraad van Hof van Twente heeft in november 2009 het rapport 'Een archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaart' vastgesteld. Op deze kaart staan rijksmonumenten vermeld én worden gebieden aangegeven waar de kans op archeologische vondsten groot of klein is. Per gebied zijn criteria opgesteld wanneer een archeologisch onderzoek noodzakelijk is.

3.3.4 Uitgangspunten voor beleid

Cultuurhistorie

De gemeente Hof van Twente heeft archeologisch beleid opgesteld en is momenteel bezig eigen beleid op te stellen ten aanzien van cultureel erfgoed. Doel van dit beleid is het geven van een integraal kader met beleidsvoornemens om het cultuurhistorische erfgoed, in het bijzonder de archeologie, beter te verankeren in de ruimtelijke planvorming. De gebouwde cultuurhistorische waarden (monumenten) worden reeds beschermd via de Monumentenwet. Daarom wordt in dit bestemmingsplan geen aparte regeling voor deze bouwwerken opgenomen. In deze toelichting is uitgewerkt welke bebouwing binnen de gemeente als karakteristiek dient te worden gezien. Voor de beide beschermde dorpsgezichten binnen de gemeente, Stokkum en Den Haller, is een dubbelbestemming opgenomen.

Archeologie

De bescherming van archeologische monumenten is geregeld in de Monumentenwet 1988. Beschermde archeologische monumenten worden in het bestemmingsplan ter herkenning op de verbeelding weergegeven met de dubbelbestemming 'Waarde - Archeologie 1'. Hier zijn geen bodemverstorende activiteiten toegestaan, tenzij een vergunning is verkregen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Ook overige bekende waarden voor archeologie (zoals aangegeven op de AMK) moeten worden beschermd. Aantasting moet worden voorkomen. Concreet betekent dit dat bij een gebied met archeologische waarde (Waarde - Archeologie 2) een onderzoeksplicht geldt bij ingrepen die groter dan of gelijk aan 50 m2 zijn en/of dieper gaan dan 40 cm beneden maaiveld.

De gebieden met een bepaalde archeologische verwachtingswaarde worden in het bestemmingsplan beschermd met een bestemming 'Waarde - Archeologische verwachting'. Te verwachten waarden worden beschermd door vooraf na te gaan of eventuele waarden door bepaalde ontwikkelingen worden verstoord.

Archeologische monumenten worden op de verbeelding aangegeven, zonder hier regels aan te verbinden. Hun bescherming verloopt via de Monumentenwet.

afbeelding "i_NL.IMRO.1735.HVTBuitengebied-OP10_0016.jpg"

Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart Gemeente Hof van Twente

Waarde/Verwachting   Beleid  
Beschermd monument   Er zijn geen bodemverstorende activiteiten toegestaan, tenzij een vergunning is verkregen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.  
Overige AMK-terreinen   Bij ingrepen dieper dan 40 cm en met een oppervlakte groter dan of gelijk aan 50 m2 is archeologisch onderzoek noodzakelijk.  
Hoge verwachting   Bij ingrepen dieper dan 40 cm en met een oppervlakte groter dan of gelijk aan 2.500 m2 is archeologisch onderzoek noodzakelijk.  
Middelhoge verwachting   Bij ingrepen dieper dan 40 cm en met een oppervlakte groter dan of gelijk aan 5.000 m2 is archeologisch onderzoek noodzakelijk.  
Lage verwachting   Bij ingrepen dieper dan 40 cm en met een oppervlakte groter dan of gelijk aan 10 hectare is archeologisch onderzoek noodzakelijk.